1. Имињата на маалата

Тресонче во минатото имало многу маала. Со одење на селаните на гурбет (печалба) неколку од нив исчезнале. Денеска се останати следниве 14 маала: "Бошковци", кое името го добило откако на тоа место најпрвин се населил некој Бошко; "Екмежиевци", било наречено така оти таму живееле фурнаџии, а по турски фурнаџија се вели 'екмежија', од 'екмек' - леб; "Тризловци" - оти биле тројца браќа, угурсузи, зли и лоши, па оттаму луѓето ги нарекле три зла, односно Тризловци; "Јуруковци", луѓето биле населени таму од турското село Јурук кај Прилеп; "Брадиновци" с е вика така оти луѓето од една куќа која се наоѓала на тоа место биле во заточение долго време. Кога ги пуштиле, се вратиле во селото, но имале големи бради, па оттука и луѓето ги нарекле Брадиновци; "Цапаковци" се вели зашто старите нивни имале многу кози, но уште повеќе цапови (прчови).

На маалото "Кадиевци" името му е кладено вака: Се скарале некогаш тресончани со Брсјаците од синорот на Кичево за едно место во планината. Стигнале и на суд, а оттаму Османлиите им рекле да си ги донесат најстарите луѓе, па тие да кажат чија е планината. Го повикале најстариот тресончанец кој потекнувал од една од куќите што се наоѓаат покрај реката. Тој им кажал дека границата е каде што се "трите гроба". Османлиите го прифатиле неговото кажување, па тресончани си ја повратиле земјата, а на дојденците во судницата им рекле: 'Што ни се обраќате нам, кога вие си имате свој кадија. Овој ми ти бил кадија, а не ние'.

"Лековци" се вика маалото зашто првите луѓе таму дошле од областа Лека во Албанија; "Крајниковци" се вика оти било на крајот од селото; "Пешковци" се викало оти таму само пешки се одело, патот бил тесен, па не минувал ниту коњ; "Врлевци" се викало така зашто  тие што живееле горе сé гледале оттаму, односно биле "оврлени", "опулени"; "Петровци" се викало така поради некој Петре кој прв се населил во тој дел од долината, а "Јодровци" се викало оти било најголемо, најјадро, односно 'јодро'.

2. "Стража"

     Во време на турско, оттука врвеле карвани со азно што го збирале даночниците од граѓаните, но по патиштата имало многу качаци. Карванот од над Тресонче требало да заминува кон Солун и Цариград, па турската власт на местото на планината 'Шкрка' во теснецот кога се слегува кон пасиштата во 'Говедарник' поставувале стражари кои потекнувале од Тресонче. Тие биле стражари, односно дервенжии. Оттука и местото се нарекло 'Стража'.

3. "Локва"

    Името се носи по "локви" - млаки, мочуришта, езеришта. Месноста е западно од Тресонче над патот што води кон селото Росоки.

4. "Гуменце"

      На ова место селаните имале нивје, каде правеле гумна. Таму се троцкало жито, односно житото се ставало на една страна, а сламата на друга. Оттука и местото го завикале "Гуменце".

5. "Сечен камен"

    Ова место се наоѓа на патот кон Росоки. Тука мештаните доаѓале да делат и сечат камења за воденици, па кога прашувале каде одиш, велеле до Сечен камен. Името се подведува по акцентска целост.

6. "Рофјосан камен"

    Кога се оди се в планина, кон Говедарник, близу до изворот Два клаенца се наоѓа една колема карпа, како со нож пресечена на половина. Преданието вели дека во карпата удрила рофја (гром), па го пресекла на половина, така што и ден денеска наоколу се гледаат големи парчиња камен расфрлани низ околната шума. Оттука името Рофјосан камен, кое се подведува под акцентска целост.

7. "Маркова стопалка"

    Над Рофјосан камен во близина на еден друг извор што се вика Студена водица, се гледа голема вдлабнатина врз површината на една карпа. Таа стапалка (стопалка) демек била на Крале Марко, а како потврда за веродостојноста на преданието, на другата страна од долината, под врвот Брзовец тресончани нашле уште една вдлабнатина, која е всушност од другата нога на Крале Марко. Растојанието меѓу двете стапалки е околу два-три километри воздушна линија, а во долината меѓу планините минува Тресонечка река, а  кањонот е длабок неколку стотина метри. Ете, колку бил голем и силен овој јунак!

8. Бачилата тресонечки

    Едно од нив е наречено Маскаревец, оти некој маскара се направил таму. Ќирилевец е другото бачило зад 'Шкрка' кое името го добило по некој овчар Кире.

     9.  "Говедарник"

   Говедарник' е местото меѓу 'Брзовец' и 'Шкрка'. Така се вика зашто таму паселе говедата, а над нив паселе овците.

10. "Присој"

   Присој е местото над маалото Кадиевци во шумата. Така се вика зашто цело време е на јужната страна и во текот на целата година го пече сонце.

11. "Горни присој"

Ова место се наоѓа на исток од Тресонче, над Горна воденица. Така се вика оти е повисоко од 'Присој'. Таму имало многу јачмен, а сега диви круши, сливи и дабови. Се подведува под акцентска целост.

12. "Смилев гроб"

Кога се оди кон бачилото Ќирилевец, кај Борот, отепан е Смиле Брадиноски од Тресонче. На тоа место го нападнале арамии качаци и за негов спомен, адет е секој кој врви по овој пат, што од селото води кон Говедарник, да фрли по едно камче, за на Смилета да не му се изгуби гробот.

13. Преданија за пештерата Алилица

Алилица е пештера која се наоѓа на неколку километри источно од Тресонче. Според првото предание, понапред си бил некој овчар по име Алил, кој во месноста Гуменце си ги чувал овците и шилежињата. Овците оттаму презимувале во солунско, крај реката Галик, а шилежињата останувале во Гуменце. Но, Алил се покажал голем арамија, па ги крадел јагнињата што останувале во планината. Ги колел едно по едно и ги пуштал кон Тресонче по реката, каде ги дочекувала сестра му. Сточарите го забележале, па и него го отепале и го фрлиле во пештерата, што подоцна ја завикале Алилица.

Според второто предание, во старо време си бил некој Алил Паша. Еден ден се враќал од собирање арач (данок), но во близина на пештерата го нападнале арамии. Тој го засолнил азното во пештерата, па според некои кажувања после се вратил и си го земал, а според други, азното сé уште е некаде во пештерата?!

Според третата легенда, си била некоја Лила која исчезнала. Селаните тргнале да ја бараат и викале: "Ооо, Лилице, ааа Лилице, а-лилице, Алилице!!!" Не се знае дали Лилица некој некогаш ја пронашол.

14. Јаболкничето "Сирмиче"

Сирма Војвода потекнува од Тресонче од маалото Врлевци. Таму уште од старо време имало две јаболкничиња кои децата и старите ги завикале "сирмичиња", оти биле убави и нежни. Ама, Сирма Војвода била и многу храбра и сурова, а за неа може да прочитете во делот за личностите од Тресонче.

15. "Пецово" ("Пецово гумно")

Ова место е многу високо во планина, речиси под Брзовец. За него се користи и топонимот "Пецово гумно", како акцентска целост, оти таму некој Пецо имал жито, па таму (на гумно) го 'троскал' и го вршел.

16. "Brzovec"

Brzovec e najvisokiot vrv vo sredi{teto na Bistra planina. Se nao|a vedna{ nad Treson~e, a negovite karpesti srtovi se najvpe~atlivi vo celata dolina, pa se gledaat u{te od patot koj od Bo{kov most vodi kon Lazaropole, nekolku kilometri zapadno. Se vika taka, za{to na nego vetrovite se mnogu silni i duvaat denono}no vo tekot na celata godina, no i za{to ottamu vrvot nosi brzi vesti za promena na vremeto.

17. "Водици"

Ova mesto se nao|a pod mesnosta Pecovo. Taka se vika za{to vo edna karpa vo {umata ima svetili{te posveteno na praznikot Vodopost, odnosno Vodici, koj sekoja godina se slavi na 19 januari. Na toj den treson~ani se ka~uvaat vo {umata i kaj svetili{teto palat sve}i. 

18. Изворот "Змејовица "

Na eden izvor koj se nao|a na pat kon planina, kon Govedarnik }e se napiete od najladnata voda na Bistra. Ponekoga{ izvorot bil tolku silen {to 'breftal', pa velele deka gore ima nekoj 'zmef', t.e. zmej. 

19. "Штали"

Ova mesto u{te se narekuva i 'Sveta Petka'. Se nao|a na patot {to od Treson~e vodi kon seloto Selce. Tamu deneska ima {tali, koi vo socijalizmot bile predilnici za kilimi, a vedna{ do niv se nao|a i edno malo crkvi~e posveteno na 'Sveta Petka', koe e edno od trite tresone~ki crkvi. 

20. "Ленишча"

Mesnosta sred selo pretstavuva edna golema livada kade porano se odgleduval len, pa ottuka i imeto 'Leni{~a'. Deneska okolu nego se nao|aat staroto u~ili{te "Dimitrija Ormanski", crkvata "Sveti Petar i Pavle", kako i ku}ata na zadrugata "Di~o Zograf". Na 'Leni{~a' se nao|a i spomenikot na padnatite borci vo NOV od Treson~e, Selce i Rosoki. 

21. "Сталево клаенче"

Ova kladen~e se nao|a na pat~eto {to od Treson~e vodi kon Alilica, odnosno kon mesnosta Du`ina dupka. Go napravil nekoj Stale. Be{e uni{teno i presu{eno, no deneska e obnoveno, soyidano i od nego te~e ubava ladna voda. 

22. "Дужина дупка"

Mestoto se nao|a na patot {to od seloto vodi kon pe{terata Alilica, pokraj Tresone~ka reka. Se veruva deka ottamu izleguva vino`itoto. 'Duga' e drugoto ime za 'vino`ito' vo mija~kiot dijalekt, pa ottamu i pridavkata - "du`ina", odnosno - Dupkata na vino`itoto. 

23. "Орлово седело"

Ova vsu{nost pretstavuva edna golema visoka karpa pod vrvot Brzovec. Taa se vika za{to tamu ima sedela (gnezda) od orli. Porano ima{e pove}e, no deneska mnogu poretko se nao|aat orlovi sedela na karpata.

24. "Опни шуп"

Има еден стрмен рид меѓу изворчето Брајковче и 'Орлово седело'. Качувањето по ридот е многу тешко, па секој намерник треба да напне и да се помачи за да го искачи.

25. "Голем дол"

Се наоѓа во подножјето на 'Шкрка', на крајот од ливадите во Горна воденица. Тој е најголемиот дол во долината. Горе, на неговиот почеток се двојат патиштата кои од планина водат кон Тресонче, односно кон Лазарополе.

  26.  "Горна воденица"

Источно од селото по горното течение на реката се наоѓаат неколку големи ливади. Под нив, покрај реката имало повеќе воденици, но на крај останала само една, па селаните ја завикале Горна воденица. Имало и Долна воденица. Таа била во маалото Кадиевци, десно од горниот мост што ја премостува Тресонечка река. Денеска нема ниту една од нив.

"Шкрка"

'[krka' e imeto na planinata {to kako brana ja zagraduva tresone~kata dolina od istok. Stanuva zbor za golema masivna planina pokriena so gusta bukova {uma. Izgleda dosta pitoma, no stranata {to ñ e svrtena kon seloto e mnogu strmna, t.e. '{karpirana', '{krkesta', '[krka'. 

______________________________________________________________________________________

Во овој дел користена е магистерската работа на д-р Валентина Миронска - Христовска, "Македонските преданија за места", како и усни кажувања на некои тресончани.

______________________________________________________________________________________

                                                                       TresoncheWeb